SÁMI OAHPPOGIRJJIT GIKSIN

SÁMI OAHPPOGIRJJIT GIKSIN


Čállán Willy Ørnebakk
Parlamentáralaš jođiheaddji
BB sámediggejoavku


Lea juo guhká digaštallojuvvon ahte váilot sámi oahppogirjjit, muhto maŋemus mánuid lea čalmmustahttojuvvon ahte leat beare olu girjjit vuorkkáin ja nuvttá oahppogirjjit. Ollu árvalusat leat dagahan boasttuipmárdusaid ja boasttuáddejumi dilálašvuođas.
Maŋemus áiggis leat muhtin árvalusat deattuhan ahte mánát fertejit oažžut OĐĐA girjjiid, - iige daid boares girjjiid mat leat vuorkkáin.

Dat oahpponeavvut mat iešguđet áiggis leat gárvvistuvvon leat dat áidna oahpponeavvut mat gávdnojit, ja dan fertet mii buohkat váldit vuhtii!

Gitta jagi 2000 rádjái lei buvttadanovddasvástádus Máhttodepartemeanttas, ja geavatlaš barggu dalle doaimmahii dalá Sámi Oahpahusráđđi. 2001 rájes sirdojuvvui ovddasvástádus Sámediggái, ja geavatlaš bargu biddjojuvvui dasto 3-4 sámi lágádussii. Vuoruheapmi das makkár girjjit álggos galge ráhkaduvvot, lea dahkkojuvvon “Sámedikki oahpponeavvobuvttadeami plána” vuođul. Olles áiggi leat buvttadeamis leamaš dat váttisvuođat ahte váilot girječállit ja lea guhkes buvttadanáigi, muhto oahppoplánaid rievdamat leat maiddái dagahan maŋŋonemiid. 2004-2007 áigodagas lea ovdamearkka dihte addojuvvon ruhtadeapmi 223 iešguđet girjeprošeavttaide, muhto 2007 loahpas ledje dušše 78 dain gárvvistuvvon.

Ođđa dagut
Go Bargiidbellodat válddii badjelasas Sámedikki jođiheami čakčamánus-07, de álggahuvvui oahpponeavvobuvttadeami plána ođasteapmi. Min vuosttaš doaibmabidju 2008 bušeahta oktavuođas lei duppalastit máksomeriid girječálliide. Buvttadanleahttu lassána jus eambbogat sáhttet birget dainna go “ollesáigge” barget oahpponeavvuiguin.

Eará hástalus lea leamašan ahte buot suohkanat eai oastte girjjiid mat gávdnojit. Muhtumat leat diŋgon buot girjjiid mat gávdnojit, ja earát fas leat vuoruhan eará áššiid iežaset báikkálaš bušeahttadigaštallamis. Ollu mánáin ii báljo goassege leat leamašan sámi oahppogirji ja leat šaddan dovddusin “stensiilamánnán”. Maŋemus čoahkkimis dohkkehii Sámediggi ovttajienalaččat min Sámediggeráđi árvalusa ahte 2009 rájes galget buot girjjit mat buvttaduvvojit sáddejuvvot nuvttá skuvllaide dađistaga go gárvánit. Ii galgga šat leat suohkanekonomiija mii mearrida leat go mánáin girjjit vai eai.

Dannego ádjána ráhkadit girjjiid, de vuosttaš “nuvttágirjjit” eai leat skuvllain ovdal 2010:s dahje 2011:s. Olles 4-jagi áigodagas lea plána ulbmil ráhkadišgoahtit 135 iešguđet girjji vuođđoskuvlii, muhto go lea sáhka ahkecehkiin mánáidgárddis gitta joatkkaskuvlii, golmma iešguđet sámegillii, de váldá áiggi ovdal go buot dárbbašlaš girjjit leat gárvásat. Vaikko vel leaš ge stipeandaortnegat ja oahppofálaldagat, de unnán girječállit leat hehttehussan.

Girjelánat
Vaikko mii buohkat háliidit mánáide buoremusat dili, de diehtit ahte norgga skuvllas ohppiin dávjá eai leat buot ođđaseamos girjjit. Sámegiel lohkki ohppiide váldá ain ollu jagiid ovdal go ođđaseamos girjjit gávdnojit buot fágaide. Seammás gávdnojit ollu dohkálaš girjjit vuorkkás mat leat buvttaduvvon maŋŋel ođastusa O97. Mot galgat oažžut olggos daid dohkálaš girjjiid sidjiide geat dárbbašit daid? Dán dilis mis ii leat lohpi mieigat maŋosguvlui ja ii loktet suorpma ge.

Gávdnojit guokte iešguđet girjelána, okta maid Sámediggi oamasta ja okta mii lea lágádusaid opmodat. Oktiibuot leat dain vuorkkáin badjel 200 000 girjji, badjel 300 girjenamahusain. Sámedikki gealláris leat 60 000 girjji, sullii 40 000 dain leat buvttaduvvon maŋŋel O97. Dát oahpponeavvut galget sáddejuvvot nuvttá sidjiide geat daid háliidit nu fargga go geavatlaččat lea vejolašvuohta dan dahkat.
Lágádusaid girjelátna lea lágádusaid opmodat, ja lágádusaid ekonomiija lea vissis muddui huksejuvvon dan ala ahte vuovdit girjjiid. Lea almmustahttojuvvon ahte golmma lágádusas leat 150 000 girjji vuorkkáin. Sámediggi lea juo ruhtadan juohke áidna girjji. Lágádusaide lea maiddái máksojuvvon 15% lasáhus juogadeami prošeaktagoluide, ja ii leat realisttalaš vuordit eanet ekonomalaš mávssu Sámedikkis.

Boahttevaš “nuvttá oahppogirjjiid” nuppástusas ferte rievdadit buvttademiin ruhtadeami. Sámediggi lea ođđa plána gieđahallamis deattuhan ahte galgá nannet lágádusaid ekonomiija. Seammás lea stuora riska ahte suohkanat vurdet oastime girjjiid dassážii nuvttá oahppogirjjit ilbmet ja nu lágádusat eai jođit ja dine maide ge. Dakkár ipmárdusain unnu girjjiid árvu mat leat vuorkkáin beaivvis beaivái.

Álggahuvvon čoahkkinastimat ja stuora čalmmustahttin áššái mielddisbuktá dál earenoamáš vejolašvuođa lágádusaide jođihit girjelánas osiid. Lágádusat berrejit oaidnit ahte dál lea sis vejolašvuohta ja ahte sii árjjalaččat buktit hutkás árvalusaid dasa mot dán dilálašvuođa sáhttá čoavdit nu ahte lea buoremusat buot áššebealálaččaide.